نماد سایت راهبر فرآیند آریا

برنامه‌ریزی برای تعطیلی سایت معدنی: طرح اولیه، روند اجرا و معیارهای سنجش آن

برنامه تعطیلی سایت معدنی چشم‌اندازی است که به بودجه، عملیات موردنیاز، هماهنگی‌های لازم با جوامع محلی و نهادهای دولتی و استانداردهای زیست‌محیطی متناظر با توقف دائمی فعالیت‌های شرکت معدنی در یک سایت خاص می‌پردازد. در این برنامه، فعالیت‌هایی گنجانده می‌شوند که باید شرکت معدنی در اواخر فعالیت، در زمان تعطیلی و پس از آن باید انجام دهد.

اصلی‌ترین فعالیت‌ها در تعطیلی معدن عبارت‌اند از:

مهم‌ترین مزیت در برنامه‌ریزی برای تعطیلی سایت معدنی، شناسایی فعالیت‌های حیاتی برای دستیابی به رویکردی موفق در احیاء زمین است. در برنامه‌ریزی تعطیلی، محدودیت‌ها، چالش‌ها، فرصت‌ها و راه‌حل‌های زیست‌محیطی در کانون توجه قرار دارند و مشارکت معدن با سازمان‌هایی چون منابع طبیعی و محیط‌زیست اهمیت فوق‌العاده‌ای دارد.

چالش‌های موجود در تعطیلی معدن

برای تحقق سیاست‌های توسعه پایدار در صنعت معدن، این صنعت باید تولیدات و خدمات خود را با کمترین آسیب به جامعه‌های نزدیک معدن و محیط‌زیست تحت بهره‌برداری ارائه دهد. باوجوداین، تعطیلی معادن یکی از چالش‌برانگیزترین بخش‌ها در طرح‌های استخراج از معادن است.

چالش‌های اجتماعی

جلوگیری از آسیب دیدن جوامع نزدیک به سایت معدنی، تعامل با آن‌ها و استفاده از پتانسیل موجود در این جوامع، چالش‌های غیرقابل‌انکار برای دولت‌ها و شرکت‌های معدنی هستند. به‌ویژه، هماهنگی با اجتماع‌های ذی‎‌نفع در منابع محیطیِ مورداستفاده معدن، باید در هر طرح تعطیلی گنجانده شود.

جوامع میزبان که در بازه زمانی فعالیت معدن وابستگی زیادی به آن پیداکرده‌اند (وابستگی‌های شغلی و مالی)، آسیب‌پذیرتر از ذی‌نفعان دیگرند. در تحقیقی که توسط بنیاد ICMM انجام شد، مشخص گردید که ۴۳ درصد از عملیاتی که انتظار می‌رود در ۲۵ سال آینده تعطیل شوند، شدیداً بر اقتصاد جوامع پیرامون خود تأثیر می‌گذارند.

عدم قطعیت در قوانین

عدم وجود رویکردها، قوانین و دستورالعمل‌های تثبیت‌شده درباره شیوه‌های تعطیل کردن سایت‌های معدنی و نظارت بر این روندها، چالش‌های پیش روی معادن و دولت‌ها هستند. به‌عنوان مثال، مسیر یا فرایند دقیقی در رها کردن یک سایت معدنی بسته، حتی برای سازمان‌های قضایی و مرتبط با محیط‌زیست، وجود ندارد.

مطمئناً هیچ فعالیت اقتصادی بدون ریسک نیست، اما باید راهکار و شیوه‌نامه‌ای در مدیریت ریسک وجود داشته باشد. در غیراینصورت، انتقال یک معدن بسته به مالک اصلی یا جایگزین آن، می‌تواند برای سال‌های سال در هاله‌ای از ابهام باقی بماند.

تجربه‌های مشابه در تعطیلی و تحویل سایت‌های معدنی

اغلب معادن برای بازه‌های بیشتر از ۲۰ سال مورد بهره‌برداری قرار می‌گیرند. بنابراین، مدیران این صنعت غالباً تجربه کافی برای طراحی و اجرای فرایند تعطیلی و احیاء سایت معدن استخراج‌شده را ندارند. علاوه‌براین، در ساختار سازمان‌های ناظر نیز متخصصان باتجربه‌ای برای پیشبرد فعالیت‌ها بر اساس استانداردهای جهانی وجود ندارد.

یک تعطیلی کارا به چه نتایجی می‌انجامد

برنامه‌ریزی و اجرای طرح تعطیلی سایت معدنی ممکن است به روش‌ها و بر طبق شیوه‌نامه‌های مختلفی انجام گیرد؛ باوجوداین، نتیجه‌ای مطلوب است که شامل موارد زیر باشد:

ادغام طرح تعطیلی سایت معدنی با برنامه‌های اجرایی آن

یکی از بزرگ‌ترین اشتباهات شرکت‌های معدنی، برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری برای تعطیلی معدن در بازه‌های زمانی نزدیک به پایان ذخایر و فعالیت‌های استخراج از معدن است. در چنین بازه زمانی کوتاهی، امکان ارائه طرح‌های تحقیق‌شده، بودجه‌بندی مناسب و استفاده از فرصت‌های مشارکتی بسیار کم می‌شود.

در یک برنامه جامع و موفق، مسائل اقتصادی، عملیاتی، اجتماعی و زیست‌محیطیِ متناظر با تعطیل کردن سایت معدنی با جزئیات و مستندات لازم وارد می‌شوند. فواید چنین ادغامی شامل موارد زیرند:

پایگاه دانش

پایگاه دانش محلی برای جمع‌آوری اطلاعات مرتبط با سایت و داده‌های میدانی حاصل از فعالیت‌های روزمره معدن است. چنین پایگاهی، موضوعات کلی زیر را پوشش می‌دهد:

در طول عمر معدن، رویکردهای نظارتی داده‌ها را از سرتاسر معدن جمع‌آوری می‌کنند. داده‌ها بازنگری، ارزیابی و در پایگاه دانش ذخیره می‌شوند. از این داده‌ها بعدها برای طرح بستن معدن استفاده خواهد شد. برای مثال، اطلاعات مرتبط با پوشش گیاهی و مسیرهای آبی موجود قبل از شروع فعالیت‌های معدنی، کمک خوبی برای مرحله احیاء محیط معدنی خواهند بود.

علاوه‌براین، از ابزارهای فناوری مانند یادگیری ماشین برای ارزیابی داده‌ها، ریسک‌ها و فرصت‌های بهبود استفاده می‌گردد. به‌طور دقیق‌تر، وقتی فعالیتی منجر به آسیب غیرقابل بازگشت به محیط می‌شود، تحلیل موقعیت و دلایل بروز حادثه می‌تواند سناریوهای عملیاتی جدیدی برای اجتناب از وقوع دوباره تعریف گردند.

وجود یک پایگاه دانش به مدیران معدنی این امکان را می‌دهد که:

چشم‌انداز و اصول تعطیلی معدن

شبیه به چشم‌انداز تعریف‌شده شرکت در اجرای برنامه‌های کوتاه و بلندمدت خود، باید چشم‌اندازی روشن و اصولی متناظر با فعالیت بستن سایت یا سایت‌های معدنی مشخص گردد. این اصول معمولاً کلی هستند و قابلیت اعمال به انواع مختلف سایت‌های معدنی را دارند. برای مثال، پایداری فیزیکی و شیمیایی منطقه جزء اصول استاندارد در فرایندهای تعطیلی معادن هستند. بخش‌های زیرمجموعه‌ای کامل‌تر از اصول استاندارد در برنامه تعطیلی معدن را توضیح می‌دهند:

امنیت

اولین گام در هر برنامه‌ای باید رسالت شرکت‌ها در تضمین امنیت در سایت معدنی باشد. به‌ویژه، امنیت جانی انسان‌ها و حیوانات موجود در اکوسیستم باید در احیاء سایت مدنظر قرار گیرد. برای مثال، محیط‌هایی از معدن که امکان سقوط در آن‌ها وجود دارد باید در زمان تعطیلی ایمن‌سازی شوند.

پایداری فیزیکی

برای ارتقاء سطح پایداری فیزیکیِ سایت بسته‌شده در طول زمان، توسعه یک چشم‌انداز فیزیکی پایدار که پتانسیل فرسایش و تخریب محیط‌زیست در بلندمدت را محدود کند، ضروری است. این فعالیت‌های پایدار کردن فیزیکی از همان ابتدای آغاز به‌ کار معدن شروع می‌شوند و تا لحظه بسته شدن آن ادامه خواهند داشت.

در اصل پایداری فیزیکی، باید فرصت‌های دسترسی و استفاده مجدد از سایت معدن بسته‌شده، پیش‌بینی‌شده باشد.

پایداری شیمیایی

فعالیت‌های معدنی، بخصوص در بخش فرآوری مواد معدنی، شامل استفاده از انواع مختلف مواد شیمیایی یا بهره‌برداری از توده‌های معدنی با پتانسیل آلودگی‌های شیمیایی هستند. برای پیشگیری از آسیب‌های حاصل از تأثیر این مواد شیمیایی بر محیط معدنی، مطالعه انواع موجود، محدود کردن آن‌ها، خنثی‌سازی اثر آن‌ها بر محیط و آگاهی‌رسانی درباره تأثیرات و حضور آن‌ها ضروری است.

انتقال اجتماعی-اقتصادی

برای تحقق یک انتقال تدریجی و کاهش صدمات اقتصادی حاصل از تعطیلی معدن، شرکت‌های معدنی باید طرح بستن معدن را متناظر با شرایط اجتماعی موجود و بررسی چالش‌های اقتصادی حاصل از این فعالیت، طراحی و اجرا کنند. به‌ویژه، طرح‌های احیاء و کارآفرینی در سایت‌های بسته‌شده، مهم‌ترین گزینه‌ها برای کاهش اثرات اقتصادی حاصل از تعطیلی معدن هستند.

پایداری اکولوژیک

برای اطمینان از حفظ پایداری موجود در اکوسیستم منطقه، طرح بسته شدن معدن باید نقطه شروعی هم‌زمان با آغاز اکتشافات معدن در منطقه داشته باشد. به این معنی، هم‌زمان با استخراج از سایت، سیاست‌های پایدار ماندن اکوسیستم باید تا سرحد امکان پیگیری شوند. در زمان احیاء معدن نیز، فعالیت‌هایی چون ایجاد تنوع زیستی با روش‌های مصنوعی در جمعیت‌های گیاهی و جانوری و جایگزینی خاک آلوده‌شده با خاک پاک، قابل‌توجه‌اند.

محدود کردن ریسک‌ها

برای کاهش ریسک‌ها (مانند ریسک‌های زیست‌محیطی و امنیت ساکنین منطقه) به محدوده‌ای قابل‌قبول، باید از رویکردهای مدیریت ریسک به شکلی عملی و برمبنای دانش استفاده شود. بخصوص، شرکت می‌تواند از شرکت‌های مشاور در امور ارزیابی و سنجش ریسک کمک بگیرد تا معیارهای دقیق‌تری از میزان ریسک و فرصت‌های مدیریت آن‌ها در اختیار داشته باشد.

برآورد و مدیریت هزینه‌ها

بیشتر طرح‌های تعطیلی سایت معدن به دلیل افزایش هزینه‌های پیش‌بینی‌نشده، به شکلی غیراستاندارد اجرا می‌شوند. به زبانی دیگر، اکثر برنامه‌های بستن معادن از استانداردهای خوبی پیروی می‌کنند، این زمان اجرا است که با فشار هزینه‌ها و به هم خوردن برنامه‌ها پس از آن‌ها، شرکت‌ها از پیگیری برنامه‌های تأییدشده خود عقب‌نشینی می‌کنند.

استفاده از زمین پس از تعطیلی سایت معدنی

یکی از اصلی‌ترین مراحل در طرح تعطیلی سایت معدنی، رویکرد موردنظر در استفاده از زمین به‌جامانده است. آگاهی از شیوه‌های مطلوب در بهره‌برداری از زمین‌ها پس از بسته شدن معدن، کمک فوق‌العاده‌ای به طرح برنامه‌های کارا و قابل‌اجرا در بستن معدن است.

درک و برنامه‌ریزی برای استفاده از زمین منطقه پس از بسته شدن معدن معمولاً چالش‌برانگیز است؛ به‌ویژه وقتی معدن در مقیاس بزرگی فعالیت داشته و سطح تخریب‌ها بسیار بالاست. استفاده‌های ممکن و مطلوب شامل چندین معیار اصلی هستند که در ادامه به آن‌ها اشاره می‌کنیم:

رویکردهای موجود در استفاده مجدد از زمین‌ها پس از تعطیل شدن سایت

موارد زیر اصلی‌ترین اصول برای تشخیص و ارزیابی انتخاب‌های موجود در استفاده مجدد از زمین هستند:

تشخیص و ارزیابی ریسک‌ها و فرصت‌ها

مزایای مدیریتی متعددی برای تعبیه فرایند ارزیابی ریسک یا فرصت ساختاریافته در برنامه‌ریزی تعطیلی معدن وجود دارند که در ادامه به برخی از آن‌ها اشاره می‌کنیم:

خلاصه‌ای از مراحل مختلف یک برنامه اجرایی برای انتخاب بهترین شیوه استفاده از زمین

در این بخش به‌صورت خلاصه، بخش‌های مختلف از یک طرح مطلوب انتخاب بهترین رویکرد در استفاده مجدد از زمین‌های معدنی، آورده می‌شوند:

معیار موفقیت در تعطیلی معدن

فعالیت‌های طرح بستن معدن برای رسیدن به اهداف مشخصی عملیاتی می‌شوند. معیارهای موفقیت مجموعه‌ای از مقیاس‌ها، نیازمندی‌ها و تشخیص‌هایی است که میزان موفقیت در عملیات با هدف تحقق سیاست‌های طرح را مشخص می‌کنند.

برای مثال، یک هدف در طرح بستن معدن می‌تواند جلوگیری از نشت‌های آتی از مواد اسیدی به آب‌های زیرزمینی باشد. یک معیار مطلوب در بررسی فعالیت‌ها برای تحقق این هدف، سنجش مرتب PH آب‌های موجود در منطقه عملیاتی است.

برای طراحی و بررسی نهایی معیارهای مطلوب در بررسی سطح موفقیت طرح بستن معدن، روش تعیین معیارها باید ویژگی‌های زیر را مدنظر قرار دهند:

جمع‌بندی:

متأسفانه سایت‌های معدنی زیادی در کشور وجود دارند که در وضعیت‌های نامناسبی رها شده‌اند. همین امر باعث ایجاد چهره‌ای تاریک و ضد محیط‌زیست از صنایع معدنی شده است. یکی از اصلی‌ترین دلایل در این واقعیت، عدم برنامه‌ریزی درست و اجرای سیاست‌های تعطیلیِ معدن و احیاء زمین‌های مورداستفاده آن است.

در اولین گام، شرکت‌های معدنی باید اهداف خود درباره زمان، چرایی و چگونگی بستن معدن را تعیین کنند. گام بعدی به برنامه‌ریزی کل‌نگر و به‌موقع از طرح می‌پردازد. بودجه‌بندی و تعیین تیم‌های آگاه به مسائل مرتبط با بستن سایت، مثل مسائل زیست‌محیطی و اجتماعی، در مراحل بعدی اتخاذ می‌شوند. درنهایت، باید معیارهایی برای سنجش مرحله‌به‌مرحله پیاده‌سازی طرح، تحقیق و ارزیابی شوند.

بستن سایت‌های معدنی، بخصوص انواعی با سال‌های فعالیت طولانی‌تر، تأثیرات اجتماعی و اکوسیستمی شدیدی بر جوامع و محیط مورداستفاده معدن باقی می‌گذارند. طرح بهینه و تحقیق‌شده تعطیلی معدن، یک ضرورت و رسالت شرکت‌های معدنی برای ذهنیت عمومی آن‌ها بین اشخاص جامعه است.

کلمات کلیدی:

تعطیلی معدن –  بستن سایت معدنی – شرکت‌های معدنی – طرح تعطیل کردن معدن – طرح بستن سایت – احیاء – استفاده مجدد از زمین – بهره‌برداری – بسته شدن معدن – زیست‌محیطی

منابع:

بخش‌های مختلف و خلاصه‌شده از منابع زیر:

https://www.icmm.com/website/publications/pdfs/environmental-stewardship/2019/guidance_integrated-mine-closure.pdf
https://www.icmm.com/en-gb/stories/2021/mine-closure-challenges-for-government-and-industry
خروج از نسخه موبایل